SGK (Sosyal Güvenlik Kurumu) İhtilafları

Sosyal Güvenlik Kurumu ile sigortalılar ve işverenler arasındaki uyuşmazlıklar; sigortasız çalıştırma, idari para cezaları, maluliyet/emeklilik başvurularının reddi ve prim borçları gibi farklı başlıklarda ortaya çıkabilir. Bu uyuşmazlıkların büyük bölümünde süreler hak düşürücü niteliktedir ve kaçırıldığında telafisi güçtür. Bu rehber, en sık karşılaşılan SGK ihtilaflarını ve uygulamada yapılan hataları özetlemektedir.

1. Genel Bakış: Görevli Mahkeme ve Süreler

SGK ile ilgili uyuşmazlıkların büyük çoğunluğunda görevli mahkeme İş Mahkemeleri’dir (İş Mahkemesi bulunmayan yerlerde Asliye Hukuk Mahkemesi bu sıfatla görev yapar). Uyuşmazlık türüne göre izlenecek idari ve yargısal yol farklılık gösterir:

Uygulamada sık görülen hata: SGK’ya karşı dava açmadan önce kurum içi itiraz yolunun tüketilip tüketilmediğinin kontrol edilmemesi; birçok SGK uyuşmazlığında kuruma yazılı başvuru bir ‘dava şartı’dır ve bu aşama atlanarak doğrudan dava açılması, davanın esasa girilmeden usulden reddine yol açabilir.

2. Hizmet Tespiti Davası (Sigortasız / Eksik Bildirim)

İşverenin işçiyi hiç sigortalı göstermemesi, prim gün sayısını eksik bildirmesi, sigorta girişini geç yapması veya ücretin bir kısmını elden ödeyip yalnızca bir kısmı için SGK’ya bildirim yapması hâllerinde işçi, hizmet tespiti davası açarak gerçek durumun tespitini isteyebilir.

• Husumet: dava işverene karşı açılır ve Kuruma ihbar edilir; SGK’ya ön başvuru kural olarak dava şartı değildir.
• Arabuluculuk: hizmet tespiti davası niteliği gereği zorunlu arabuluculuk kapsamına girmez; işçi doğrudan İş Mahkemesi’nde dava açabilir.
• Süre: Kuruma hiç bildirilmemiş veya geç bildirilmiş çalışma süreleri için, çalışılan yılın sonundan itibaren 5 yıllık hak düşürücü süre içinde dava açılmalıdır. Ancak işe giriş bildirgesi veya prim belgesi verilmiş (yani Kuruma bir şekilde bildirilmiş) çalışmalar için bu süre sınırı aranmaz.
• Deliller: ücret bordroları, banka dekontları, puantaj kayıtları, tanık beyanları (bordro tanıkları, komşu işyeri çalışanları), SGK ve vergi dairesi kayıtları, müfettiş raporları, işyeri fotoğrafları ve yazışmalar.

Uygulamada sık görülen hata: İşçinin, maaşının bir kısmının elden ödendiğini ve SGK’ya yalnızca banka hesabına yatan kısım için bildirim yapıldığını bildiği hâlde bu durumu yıllarca gündeme getirmemesi; bu durum hem prim gün sayısını hem de ileride bağlanacak emekli aylığını doğrudan düşürür.

3. SGK İdari Para Cezalarına İtiraz

SGK, işverenlere bildirim yükümlülüklerine aykırılık nedeniyle idari para cezası uygulayabilir (5510 sayılı Kanun m.102). Cezanın tebliğinden itibaren 15 gün içinde ilgili SGK ünitesindeki İdari Para Cezası İtiraz Komisyonu’na yazılı itiraz edilebilir; itiraz herhangi bir şekil şartına bağlı değildir.

• Takibin durması: kuruma yapılan itiraz, cezanın takibini kendiliğinden durdurur; bu süreçte haciz veya icra işlemi yapılamaz.
• Peşin ödeme indirimi: itiraz veya dava yoluna gidilmeden önce, tebliğden itibaren 15 gün içinde peşin ödeme yapılırsa cezanın dörtte üçü tahsil edilir (dörtte bir indirim); bu ödeme, itiraz veya dava hakkını ortadan kaldırmaz.
• Komisyon kararına itiraz: komisyonun ret kararının tebliğinden itibaren 30 gün içinde İş Mahkemesi’nde dava açılmalıdır; bu süre hak düşürücüdür.

Uygulamada sık görülen hata: 15 günlük itiraz süresinin hak düşürücü olduğunun bilinmemesi; bu süre içinde itiraz edilmezse ceza kesinleşir ve esasa yönelik itiraz yolları tamamen kapanır.

Uygulamada sık görülen hata: Komisyona başvurulduğu için yargı yoluna başvurma süresinin kendiliğinden uzadığının düşünülmesi veya ret kararının tebliğ tarihinin yanlış hesaplanması; 30 günlük dava açma süresi bağımsız olarak işlemeye devam eder.

4. Malullük / Yaşlılık Aylığı Reddi ve Maluliyet Tespiti

Malulen emeklilik başvurusu, SGK Sağlık Kurulu tarafından maluliyet şartlarının taşınmadığı gerekçesiyle reddedilebilir. Bu durumda üç aşamalı bir hukuki yol izlenir:

• Aşama – İdari itiraz: SGK Sağlık Kurulu kararına karşı, ilgili Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğü/Merkezi aracılığıyla Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu’na itiraz edilir; bu itiraz genellikle 30 gün içinde yapılmalıdır.
• Aşama – İş Mahkemesi’nde dava: Yüksek Sağlık Kurulu da reddederse, sigortalı maluliyet oranının tespiti için İş Mahkemesi’nde dava açabilir; mahkeme bilirkişi/Adli Tıp Kurumu raporuna dayanarak oranı sigortalı lehine değiştirebilir, ancak aleyhine değiştiremez.
• Sonuç: dava lehe sonuçlanırsa, hak kazanılan tarihten itibaren birikmiş aylıklar toplu olarak ödenebilir; ancak geriye dönük taleplerde zamanaşımı sınırları bulunur.

Uygulamada sık görülen hata: Malulen emeklilik başvurusunun, sigortalının kendi imkânlarıyla ve SGK sevki olmadan aldığı bir raporla desteklenmesi; yalnızca SGK’nın yetkilendirdiği eğitim-araştırma hastanesi, üniversite hastanesi veya yetkili devlet hastanesinden sevkli rapor geçerli kabul edilir.

Uygulamada sık görülen hata: 30 günlük itiraz süresinin kaçırılması; dosyaların büyük bölümünde en sık ve en pahalıya mal olan hata budur, çünkü süre kaçırıldığında idari yol tamamen kapanabilir.

5. İş Kazası/Meslek Hastalığında SGK’nın Rücu Hakkı

İş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle SGK tarafından sigortalıya yapılan ödemelerde (geçici/sürekli iş göremezlik geliri, tedavi giderleri, malullük veya ölüm sigortası kapsamındaki ödemeler), kazanın işverenin veya üçüncü bir kişinin kusurundan kaynaklandığının tespiti hâlinde, SGK bu ödemeleri işverene veya kusurlu üçüncü kişiye rücu edebilir (5510 sayılı Kanun m.21, m.39, m.76). Rücu davasında SGK’nın dayanağı; mahkeme kararı, Kurumun denetim/soruşturma raporları veya kamu kurumlarınca düzenlenen tutanak ve belgelerdir.

Uygulamada sık görülen hata: İşverenin, iş kazası sonrası yalnızca SGK’ya yapılan bildirimle sorumluluğunun sona erdiğini düşünmesi; işverenin kusuru tespit edilirse SGK’nın yaptığı ödemeler ayrıca işverenden rücu yoluyla geri istenebilir, bu nedenle iş güvenliği önlemlerinin alınması ve olay tutanaklarının eksiksiz tutulması önemlidir.

6. Prim Borcu ve Ödeme Emrine İtiraz

SGK tarafından tahakkuk ettirilen prim borcuna ilişkin düzenlenen ödeme emrine karşı, tebliğinden itibaren 15 gün içinde İş Mahkemesi’nde itiraz davası açılabilir (5510 sayılı Kanun m.89, 6183 sayılı Kanun m.35 ile birlikte). Bu süre içinde dava açılmazsa ödeme emri kesinleşir ve cebri icra yoluna geçilir.

Uygulamada sık görülen hata: Ödeme emrine itiraz süresinin, idari para cezası itiraz süresiyle karıştırılması; her iki süreç de 15 günlük süreye tabi olsa da başvurulacak merci ve usul farklıdır, bu nedenle tebliğ edilen belgenin türü doğru tespit edilmelidir.

7. Süreç Yönetiminde Diğer Sık Yapılan Hatalar

• Tebliğ tarihinin doğru tespit edilmemesi; SGK ihtilaflarının neredeyse tamamında süreler tebliğ tarihinden itibaren işlemeye başladığından, tebligat tarihi ve şekli her zaman kontrol edilmelidir.
• Dosyaya güncel ve durumu yansıtan tıbbi belge, bordro veya SGK kaydının eklenmemesi; eksik belgeyle yapılan başvurular reddedilebilir veya süreç gereksiz uzayabilir.
• İdari itiraz aşaması tüketilmeden doğrudan dava açılması; bu durum davanın dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddine yol açar.
• SGK ihtilaflarının, iş hukuku ihtilaflarından bağımsız ele alınması; oysa bir hizmet tespiti veya prim uyuşmazlığı çoğu zaman aynı zamanda kıdem tazminatı, fazla mesai gibi işçilik alacaklarını da etkiler ve birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Sadak & Partners ile İletişime Geçin

SGK ihtilaflarında süreler kısa ve hak düşürücüdür; doğru merciye, doğru sürede başvurmak sonucu doğrudan belirler. Tebligatınızı ve elinizdeki belgeleri aldığınız andan itibaren tarafımızla paylaşmanız, sürecin sağlıklı yönetilmesini sağlar. Sadak & Partners Law Office iş ve sosyal güvenlik hukuku ekibiyle iletişime geçebilirsiniz.

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir uyuşmazlığa ilişkin hukuki görüş niteliği taşımaz. İşçilik alacaklarına (kıdem, ihbar, fazla mesai) ilişkin genel esaslar ayrı bir rehberde ele alınmıştır.