İş Hukukunda İşçinin Hakları

4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili mevzuat, çalışanları işverene karşı korumak amacıyla bir dizi temel hak tanır. Ancak bu hakların çoğu, süresinde ve doğru şekilde talep edilmediğinde kaybedilebilir. Bu rehber; ücret, izin, tazminat, iş kazası ve işe iade süreçlerini, müvekkillerimizin en sık sorduğu sorular ve uygulamada karşılaşılan hatalar ışığında özetlemektedir.

1. Ücret Hakkı

Ücret, işçinin en temel hakkıdır ve yalnızca maaşı değil; prim, ikramiye, yol, yemek gibi süreklilik arz eden yan hakları da kapsar. İşveren ücreti en geç ayda bir ödemekle ve bu ödemeyi banka aracılığıyla yapmakla yükümlüdür.

Uygulamada sık görülen hata: İşverenin ‘kırılan mal’, ‘müşteri şikâyeti’ veya ‘geç gelme’ gibi gerekçelerle maaştan tek taraflı kesinti yapması; yasal kesintiler (SGK, gelir vergisi, icra kesintisi) dışında hiçbir kesinti hukuka uygun değildir ve yazılı talep veya iş mahkemesi yoluyla geri alınabilir.

2. Çalışma Süreleri ve Fazla Mesai

4857 sayılı Kanun m.41 uyarınca haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla mesai sayılır ve zamlı ücret üzerinden ödenir. Fazla mesainin ispatı kural olarak işçiye aittir; vardiya çizelgeleri, kart/giriş-çıkış kayıtları, mesajlar, e-postalar ve tanık beyanları delil olarak kullanılabilir.

Uygulamada sık görülen hata: İşverenin fazla mesai ücretini bordroda göstererek işçiye ‘ödendi’ imzası attırması; bu durumda işçinin bordroya ‘fazla mesai alacağım saklıdır’ şeklinde ihtirazi kayıt düşmemesi, sonradan bu alacağın talep edilmesini zorlaştırır. İhtirazi kayıt veya banka ekstresi gibi somut delillerle bu durumun aşılması gerekir.

3. Yıllık Ücretli İzin

4857 sayılı Kanun m.53 uyarınca 1-5 yıl arası kıdemi olan işçiye 14 gün, 5-15 yıl arası 20 gün, 15 yıldan fazla kıdemi olanlara 26 gün yıllık izin hakkı tanınır. İş sözleşmesi sona erdiğinde kullanılmamış izin süreleri ücrete dönüştürülür; işçinin kendi isteğiyle istifa etmiş olması bu alacağı ortadan kaldırmaz.

4. Kıdem Tazminatı

1475 sayılı (mülga) İş Kanunu m.14 uyarınca kıdem tazminatı, her tam çalışma yılı için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret tutarında hesaplanır. Giydirilmiş brüt ücrete; çıplak brüt ücretin yanı sıra yemek, yol, düzenli prim ve ikramiye gibi süreklilik arz eden ödemeler dahil edilir.

• Kıdem tazminatı tavanı: kıdem tazminatının üst sınırını oluşturur ve dönemsel olarak (Ocak ve Temmuz aylarında) güncellenir; 2026 yılının ilk yarısında 64.948,77 TL olan tavan, ikinci yarısında 73.729,84 TL’ye yükselmiştir. Asgari ücretle çalışan işçiler bu tavanı aşmadığından tavan kısıtlamasından etkilenmez.
• Vergi: kıdem tazminatı gelir vergisinden istisna tutulmuştur; yalnızca binde 7,59 oranında damga vergisi kesilir.

Uygulamada sık görülen hata: Kıdem tazminatı hesaplanırken yalnızca çıplak maaşın esas alınması; oysa yol, yemek, düzenli prim gibi süreklilik arz eden tüm yan haklar giydirilmiş brüt ücrete dahil edilmelidir. Bu kalemlerin gözden kaçırılması, tazminat tutarının önemli ölçüde eksik hesaplanmasına yol açar.

5. İhbar Tazminatı

İş sözleşmesini fesheden taraf (işveren veya işçi), 4857 sayılı Kanun m.17’de öngörülen bildirim sürelerine uymazsa, bu süreye karşılık gelen ücret tutarında ihbar tazminatı ödemekle yükümlüdür. İhbar tazminatında kıdem tazminatının aksine bir tavan tutar bulunmaz; ancak bu tazminattan hem damga vergisi hem de gelir vergisi kesilir.

6. İşe İade Davası ve Arabuluculuk

İşyerinde en az 30 işçi çalıştırılması ve işçinin en az 6 aylık kıdeminin bulunması hâlinde, geçerli bir sebep gösterilmeden yapılan fesih işe iade davasına konu olabilir. İşe iade talebi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurulmasını zorunlu kılar; arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa, son tutanaktan itibaren 2 hafta içinde iş mahkemesinde dava açılmalıdır. Bu süreler hak düşürücü niteliktedir.

6 Ağustos 2026 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan Anayasa Mahkemesi kararına göre, arabuluculuk başvurusundaki küçük şekli eksiklikler gerekçe gösterilerek işe iade davasının usulden reddedilmesi, mahkemeye erişim hakkının ihlali sayılmıştır. Bu karar, benzer şekilde usulden reddedilen dosyalar için emsal teşkil edebilir.

Uygulamada sık görülen hata: İşçinin fesih sonrası ‘belki geri çağırırlar’ düşüncesiyle 1 aylık arabuluculuk başvuru süresini geçirmesi; bu süre kaçırıldığında işe iade hakkı tamamen kaybedilir. Fesih bildiriminin tebliğ edildiği gün, sürenin başladığı gündür.

Uygulamada sık görülen hata: İşverenin fesih gerekçesini sözlü bildirmesi hâlinde işçinin bunu yazılı olarak talep etmemesi veya kayıt altına almaması; yazılı fesih bildirimi istenmeli, sözlü bildirimin tarihi ve içeriği mesaj veya başka delillerle desteklenmelidir.

7. İş Kazası ve Meslek Hastalığı

5510 sayılı Kanun m.13 uyarınca işveren, iş kazasını 3 iş günü içinde SGK’ya bildirmekle yükümlüdür; ölüm veya ağır yaralanma hâlinde kolluk kuvvetlerine derhâl haber verilmesi gerekir. İşçi, iş kazası nedeniyle hem SGK’dan (geçici/sürekli iş göremezlik ödeneği, tedavi giderleri) hem de işverenin kusuru bulunuyorsa iş mahkemesinde açılacak maddi-manevi tazminat davasıyla işverenden talepte bulunabilir. İş kazasından kaynaklanan tazminat davalarında zorunlu arabuluculuk bulunmaz.

Uygulamada sık görülen hata: İşverenin bildirim süresini kaçırması veya kazayı hiç bildirmemesi hâlinde işçinin bu durumu kabullenip harekete geçmemesi; süresinde yapılmayan bildirim işverene idari para cezası doğurmasının yanında, olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağı konusunda ispat güçlüğü yaratabilir. Tutanak, tanık beyanı ve tıbbi belgelerin zamanında toplanması önemlidir.

8. Mobbing (Psikolojik Taciz) ve Ayrımcılık

Sistemli, süreklilik arz eden ve işçinin kişilik haklarını zedeleyen psikolojik taciz (mobbing), İş Kanunu ve TBK çerçevesinde işçiye haklı fesih ve tazminat talebi imkânı tanır. İşçinin mobbing iddiasını yazılı şikâyet, tanık beyanı, e-posta/mesaj kayıtları gibi somut delillerle desteklemesi büyük önem taşır.

9. Hamilelik, Doğum ve Süt İzni

• İşten çıkarma yasağı (İş Kanunu m.18 vd.): işveren, hamilelik ve doğum izninin tamamı boyunca iş sözleşmesini feshedemez; bu yasağa aykırı fesih baştan geçersiz sayılır.
• Süt izni (İş Kanunu m.74/7): doğumdan sonraki 1 yıl boyunca kadın işçiye günde toplam 1,5 saat süt izni tanınır; bu süre işçi tarafından belirlenir ve ücret kesintisine yol açmaz.
• Kısmi çalışma hakkı: doğum izninin bitiminden itibaren çocuğun 2 yaşını doldurmasına kadar haftada 25 saat çalışma hakkı tanınır; eksik çalışılan saatler için SGK’dan yarım çalışma ödeneği talep edilebilir.

Uygulamada sık görülen hata: Süt izninin işyerinde fiilen kullandırılmaması karşısında işçinin sessiz kalması; bu hak kullanılmadığında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na şikâyet başvurusu yapılabilir.

10. SGK Eksik Bildirimi

Ücretin bir kısmının elden ödenerek SGK’ya eksik gün veya eksik ücret üzerinden bildirim yapılması yaygın bir sorundur. İşçi, eksik günler için SGK’ya bildirimde bulunabilir veya iş mahkemesinde hizmet tespiti davası açabilir; bu durum kıdem tazminatı ve emeklilik hesaplarını doğrudan etkilediğinden önemlidir.

11. Süreç Yönetiminde Diğer Sık Yapılan Hatalar

• İşçilik alacaklarında (kıdem, ihbar, fazla mesai, yıllık izin, hafta tatili) 5 yıllık zamanaşımı süresinin gözden kaçırılması.
• İbranamenin, içeriği ve tutarı kontrol edilmeden imzalanması; miktar belirtilmeden imzalanan ibraname işçi aleyhine yorumlanamaz, ancak imzalamadan önce dikkatle okunmalıdır.
• Ücret, fazla mesai ve kıdem tazminatı gibi işçilik alacakları için dava açmadan önce zorunlu arabuluculuğa başvurulmadan doğrudan mahkemeye gidilmesi; bu, davanın usulden reddine yol açar.
• Kısmi süreli (part-time) çalışan işçilerin, kıdem tazminatı, yıllık izin ve fazla mesai gibi haklardan orantılı olarak yararlanabileceğinin bilinmemesi.

Sadak & Partners ile İletişime Geçin

İşçilik alacaklarında süreler ve doğru hesaplama yöntemi belirleyicidir. Fesih bildirimi, bordro ve ödeme kayıtlarınızı dava açmadan önce paylaşmanız, hak kaybını önleyecek bir strateji kurulmasını sağlar. Sadak & Partners Law Office iş hukuku ekibiyle iletişime geçebilirsiniz.

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir uyuşmazlığa ilişkin hukuki görüş niteliği taşımaz. Tazminat tutarları ve tavanlar dönemsel olarak güncellendiğinden, dosyanıza özel hesaplama için ekibimizle görüşmeniz önerilir.